Каабанын тарыхы жана кыбла маселеси

Менин суроом алгачкы кыбла жана Мекке Мукаррама тууралуу. Меккеге (Каабага) карап эң биринчи кайсы пайгамбар намаз окуган? Ал эми мусулмандар Байтул-Макдиске карап намаз окуп турган кезде ошол гана жалгыз кыбла беле? Кыбла маселесин толук түшүндүрүп берсеңиздер: экинчи кыбла кандайча пайда болгон, ким тарабынан курулган, алгачкы намаз качан башталган? Кыбла алмашкандан кийин мурдагы кыблага карап намаз окуу толугу менен токтотулганбы?

الجوابُ حامِدا ًو مُصلیِّا ً

Бул суроого байланыштуу, Мекке Мукаррамадагы Байтуллахка карап эң биринчи кайсы пайгамбар намаз окуганы тууралуу так маалымат бизге жеткен эмес. Бирок риваяттардан белгилүү болгондой, жер жүзүндө ибадат үчүн биринчи белгиленген жай — бул Байтуллах (Кааба).
Ал эми экинчи кыбланын кандайча пайда болгону, жана бир кыбла белгиленгенден кийин экинчи кыблага карап намаз окуу токтотулганбы же жокпу деген маселеге токтоло турган болсок, бул тууралуу төмөнкүдөй түшүндүрмө берилет:
Биринчи пикир: Абдулла ибн Аббас (радыяллаху анхума) мындай деп айткан: Пайгамбарыбыз ﷺ Меккеде жүргөн мезгилде намаз фарз кылынганда, кыбла Байтул-Макдис (Иерусалим) болгон. Бул өкүм Мадинага хижрат кылгандан кийин да 16–17 айга чейин уланган. Андан кийин Аллах Таала тарабынан Байтуллахты (Каабаны) кыбла кылуу буйругу түшкөн. Бирок Пайгамбарыбыз ﷺ Меккеде жүргөн учурда Хажар Асвад менен Рукн Ямани ортосунда намаз окуп турган. Ошентип, ал бир эле учурда Каабага да, Байтул-Макдиске да караган болуп калчу. Ал эми Мадинага көчкөндөн кийин бул мүмкүн болбой калгандыктан, кыбланын өзгөрүшүнө болгон үмүт жана тилек пайда болгон.
Экинчи пикир:
Экинчи пикирге ылайык, намаз фарз кылынганда Меккеде да алгачкы кыбла Кааба болгон. Анткени Ибрахим (алейхиссалам) жана Исмаил (алейхиссалам) да Каабаны кыбла кылып намаз окушкан. Пайгамбарыбыз ﷺ да Меккеде турган мезгилинде Каабага карап намаз окуп келген. Андан кийин Мадинага хижрат кылгандан соң, 17 ай бою Байтул-Макдиске карап намаз окуу буйрулган, кийинчерээк кайрадан алгачкы кыбла — Каабага кайтуу буйругу түшкөн. Имам Куртуби (رحمه الله) бул экинчи пикирди эң туура пикир деп эсептеген. Анын хикматы катары төмөнкүлөр айтылат: Мадинага келгенден кийин мусулмандар яхудийлер менен тыгыз байланышта болгондуктан, Пайгамбарыбыз ﷺ аларды исламга жакындатуу максатында, Аллахтын уруксаты менен алардын кыбласын убактылуу кабыл алган. Бирок алардын өжөрлүгү билингиче, кайрадан өзүнүн негизги жана сүйүктүү кыбласы — Каабага кайтуу буйругу берилген. Бул кыбла Пайгамбарыбыздын ﷺ ата-бабалары Ибрахим жана Исмаил (алейхимассалам) тутунган кыбла болгондуктан, ага табиятынан жакын эле. Биринчи пикирди кармангандардын түшүндүрмөсү: Алар мындай дешет: Меккеде жүргөндө мушриктерден айырмалануу максаты болгондуктан, алардын кыбласын таштап, Байтул-Макдис кыбла кылынган. Ал эми Мадинада яхудий жана христиандардан айырмалануу үчүн, кайрадан алардын кыбласын таштап, Кааба кыбла кылынган. (Кеңири маалымат үчүн караңыз: Маарифул-Куран, Муфтий Мухаммад Шафий Усмани, 1-том, 374-бет)
Каабанын курулушу тууралуу:
Каабаны (Байтуллахты) алгач Адам алейхиссалам курган. Нух пайгамбардын доорундагы топон сууда ал кыйрап, кийин ошол эле пайдубалдардын үстүнө Ибрахим алейхиссалам кайрадан курган. Андан кийинки доорлордо ар кайсы адамдар тарабынан Кааба кайра оңдолуп, кеңейтилген.
«Маарифул-Куран» (Муфтий Мухаммад Шафий Усмани رحمه الله) китебинде мындай деп айтылат:
«Аллах Таала тарабынан адамдар үчүн белгиленген эң биринчи үй — бул Меккеде жайгашкан үй (Кааба). Мунун мааниси — жер жүзүндөгү эң биринчи ибадат үчүн курулган жай Кааба экендиги. Бул аяттын дагы бир мааниси мындай болушу мүмкүн: дүйнөдөгү бардык үйлөрдүн ичинен биринчи болуп ибадат үчүн курулган үй — Кааба. Ага чейин ибадат үчүн өзүнчө бир жай да, байлык же турак-жай да болбогон. Адам алейхиссалам Аллахтын пайгамбары болгондуктан, анын даражасына карап айтсак, жерге түшкөндөн кийин адегенде өзүнө үй куруп, андан кийин Аллахтын үйүн курган деп айтууга болбойт. Тескерисинче, ал эң оболу Аллахка ибадат кылуучу жайды курган деп айтууга көбүрөөк ылайыктуу. Ошондуктан Абдулла ибн Умар, Мужахид, Катада, Суддий жана башка сахабалар менен табииндер Каабаны дүйнөдөгү эң биринчи курулган үй деп эсептешкен. Ошондой эле, адамдар жашаган үйлөр мурда да курулган болушу мүмкүн, бирок ибадат үчүн курулган эң биринчи үй — Кааба экени да мүмкүн. Бул пикир **Хазрети Али (радыяллаху анху)**дан да риваят кылынган. Байхаки өзүнүн «Далаил ан-Нубувва» аттуу китебинде Абдулла ибн Амр ибн Ас (радыяллаху анху) аркылуу риваят кылып, Пайгамбарыбыз ﷺ мындай дегенин баяндайт: Адам жана Хава (алейхимассалам) жерге түшкөндөн кийин, Аллах Таала аларга Жабраил алейхиссалам аркылуу Каабаны куруу буйругун жиберген. Алар бул буйрукту аткарышкан соң, Аллах Таала аларга Каабаны таваф кылууну буйруган жана мындай деген: «Силер — адамдардын эң биринчисисиңер, ал эми бул үй — адамдар үчүн белгиленген эң биринчи үй». Бул хадисти Ибн Касир риваят кылган. Ал риваятты алсызыраак деп баалаганы менен, бул риваят такыр ташталуучу хадис эмес, айрыкча бул маселеде, анткени анын мааниси Курандагы ишараттар менен бекемделет. Айрым риваяттарда айтылгандай, Адам алейхиссалам курган Кааба Нух алейхиссаламдын заманына чейин сакталып турган, бирок Нух пайгамбардын доорундагы топон сууда кыйрап, анын издери да жоголгон. Андан кийин Ибрахим алейхиссалам ошол эле пайдубалдардын үстүнө кайрадан курган. Кийинчерээк бир кырсыктан улам Кааба кайрадан урап, Журхум уруусунун бир тобу аны кайра курган. Андан соң дагы бир жолу урап, Амаликалар тарабынан курулган. Дагы бир жолу урагандан кийин, Курайш уруусу Пайгамбарыбыз ﷺ пайгамбарлыкка чейин аны кайрадан курган. Бул курулушка Пайгамбарыбыз ﷺ өзү да катышып, Хажар Асвадды өз колу менен ордуна койгон. Бирок Курайштардын курулушу Ибрахим алейхиссаламдын курулушунан айрым жагынан айырмаланган. Алар: Каабанын бир бөлүгүн сыртта калтырып, аны Хатим деп аташкан; Ибрахим алейхиссаламдын курулушунда эки эшик болгон (бирөө кирүү үчүн, экинчиси чыгуу үчүн), Курайштар болсо чыгыштагы бир эшикти гана калтырышкан; Ошондой эле эшикти жерден бир топ бийик кылып көтөрүшкөн, ар ким каалагандай кире албашы үчүн. Пайгамбарыбыз ﷺ Айша (радыяллаху анха) га мындай деген: «Кааласам, азыркы курулушту бузуп, аны толугу менен Ибрахим алейхиссаламдын курулушуна ылайык кайра курмакмын. Бирок жаңы мусулмандардын арасында түшүнбөстүк жаралып кетүү коркунучу бар, ошондуктан азырынча ошол бойдон калтырам». Андан кийин Пайгамбарыбыз ﷺ бул дүйнөдө көп жашабай калган. Бирок Айша (радыяллаху анха)нын жээни Абдулла ибн Зубайр бул хадисти уккан эле. Халифалар доорунан кийин Меккеде бийлик колуна тийгенде, ал Каабаны буздуруп, Пайгамбарыбыз ﷺ каалагандай жана Ибрахим алейхиссаламдын курулушуна ылайык кайра курган. Бирок Абдулла ибн Зубайрдын Меккедеги бийлиги кыска болду. Залым Хажжаж ибн Юсуф аскер менен чабуул коюп, аны шейит кылып, бийликти басып алды. Ал Абдулла ибн Зубайрдын бул иши эл ичинде мактоого себеп болуп калышын каалабай, «Абдулла ибн Зубайр ката кылган, Пайгамбарыбыз ﷺ калтырган абалда калтыруу керек» деп жар салды. Ошентип, Каабаны кайрадан буздуруп, жаахилият доорундагы Курайштардын курулушундай кылып кайра курган. Андан кийинки айрым мусулман падышалар хадистин негизинде Каабаны кайрадан айгамбарыбыз ﷺ көрсөткөндөй курууну каалашкан. Бирок ошол доордун улуу аалымы Имам Малик ибн Анас мындай фатва берген: «Каабаны улам бузуп, кайра кура берүү — кийинки адышалар үчүн Каабаны оюнчукка айландырып коёт. Ар ким өз атын чыгаруу үчүн ушуну кыла берет. Ошондуктан азыркы абалында калтыруу ылайыктуу». Бул пикирди бүтүндөй үммөт кабыл алган. Ошондуктан бүгүнкү күнгө чейин Хажжаж ибн Юсуфтун курулушу сакталып турат. Албетте, оңдоо-түзөө жана ремонт иштери дайыма жүргүзүлүп келген. Бул риваяттардан төмөнкү жыйынтык чыгат: Кааба — дүйнөдөгү эң биринчи үй, же жок дегенде эң биринчи ибадат үчүн курулган жай. Куранда Каабаны Ибрахим жана Исмаил (алейхимассалам) Аллахтын буйругу менен курганы айтылса да, ошол эле учурда алар аны биринчи жолу эмес, мурдагы пайдубалдардын үстүнө кайра курганын да ишарат кылат. Курандагы «Ибрахим менен Исмаил Каабанын пайдубалдарын көтөрүп жатканда…» (Бакара, 2:127) деген аят да Каабанын пайдубалдары мурда эле бар болгонун билдирет. (Байтуллахтын фазилети жана курулуш тарыхы, 2-том, 114-бет, «Маарифул-Куран» басмасы, Карачи)

مأخَذُ الفَتوی

کما فی التمھید لابن عبد البر: عن قتادة في قوله: {إن أول بيت وضع للناس للذي ببكة مباركا} [آل عمران: 96] قال: أول بيت وضعه الله في الأرض، فطاف به آدم فمن بعده.وذكر عبد الرزاق، عن ابن جريج، عن عطاء وابن المسيب وغيرهما: أن الله عز وجل أوحى إلى آدم إذ أهبط إلى الأرض: ابن لي بيتا، ثم احفف به كما رأيت الملائكة تحف ببيتي الذي في السماء. قال عطاء: فزعم الناس أنه بناه من خمسة أجبل: من حراء، ومن طور سيناء، ومن لبنان، ومن الجودي ومن طور زيتا، وكان ربضه من حراء، فكان هذا بناء آدم صلوات الله عليه، ثم بناه إبراهيم عليه السلام."
(باب الميم، ج:6، ص:462، ط:مؤسسة الفرقان للتراث الإسلامي لندن)
و فی مختصر تفسير ابن كثير للصابونی: "عن البراء رضي الله عنه: أن رسول الله صلى الله عليه وسلم صلى إلى بيت المقدس ستة عشر شهرا أو سبعة عشر شهرا، وكان يعجبه أن تكون قبلته قبل البيت، وأنه صلى أول صلاة صلاها صلاة العصر وصلى معه قوم فخرج رجل ممن كان صلى معه فمر على أهل المسجد وهم راكعون، فقال: أشهد بالله لقد صليت مع النبي صلى الله عليه وسلم قبل مكة، فداروا كما هم قبل البيت وكان الذي قد مات على القبلة قبل أن تحول قبل البيت رجالا قتلوا لم ندر ما نقول فيهم فأنزل الله: {وما كان الله ليضيع إيمانكم إن الله بالناس لرءوف رحيم (رواه البخاري وأخرجه مسلم من وجه آخر)} وعن البراء قال: كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يصلي نحو بيت المقدس، ويكثر النظر إلى السماء ينتظر أمر الله، فأنزل الله: {قد نرى تقلب وجهك في السماء فلنولينك قبلة ترضاها فول وجهك شرط المسجد الحرام} فقال رجال من المسلمين: وددنا لو علمنا علم من مات منا قبل أن نصرف إلى القبلة، وكيف بصلاتنا نحو بيت المقدس؟ فأنزل الله: {وما كان الله ليضيع إيمانكم} وقال السفهاء من الناس - وهم أهل الكتاب - ما ولاهم عن قبلتهم التي كانوا عليها؟ فأنزل الله: {سيقول السفهاء من الناس (رواه ابن أبي حاتم)} إلى آخر الآية. وعن ابن عباس أن رسول الله صلى الله عليه وسلم لما هاجر إلى المدينة أمره الله أن يستقبل بيت المقدس، ففرحت اليهود فاستقبلها رسول الله صلى الله عليه وسلم بضعة عشر شهرا. وكان رسول الله صلى الله عليه وسلم يحب قبلة إبراهيم، فكان يدعو الله وينظر إلى السماء فأنزل الله عز وجل: {فولوا وجوهكم شطره} أي نحوه، فارتاب من ذلك اليهود وقالوا: ما ولاهم عن قبلتهم التي كانوا عليها؟ فأنزل الله: {قل لله المشرق والمغرب يهدي من يشاء إلى صراط مستقيم (رواه ابن أبي حاتم)} وقد جاء في هذا الباب أحاديث كثيرة وحاصل الأمر: أنه قد كان رسول الله صلى الله عليه وسلم أمر باستقبال الصخرة من بيت المقدس، فكان بمكة يصلي بين الركنين فتكون بين يديه الكعبة وهو مستقبل صخرة بيت المقدس، فلما هاجر إلى المدينة تعذر الجمع بينهما فأمره الله بالتوجه إلى بيت المقدس قاله ابن عباس والجمهور.
والمقصود أن التوجه إلى بيت المقدس بعد مقدمه صلى الله عليه وسلم المدينة واستمر الأمر على ذلك بضعة عشر شهرا، وكان يكثر الدعاء والابتهال أن يوجه إلى الكعبة التي هي قبلة إبراهيم عليه السلام، فأجيب إلى ذلك وأمر بالتوجه إلى البيت العتيق."
(ج:1، ص:134، ط:دار القرآن الكريم بيروت)