Задатокни (олдиндан берилган тўлов) ҳукми

Мен ер участкамни сотишда харидордан задаток (олдиндан тўлов) олдим. Шарт ва келишув шундай эди: агар харидор ушбу келишувдан воз кечса, берилган задаток қайтарилмайди. Бу шартга харидор ҳам рози бўлган. Кейинчалик харидор (сотиб олувчи) участкани ўз номига ўтказа олмай, задатокни қайтариб беришни талаб қилди. Мен қайтаришдан бош тортдим. Буни қайтармасдан қолиш шариятга мувофиқми?

Кейин мен ушбу участкани бошқа бир кишига ҳам сотиб, ундан ҳам задаток олдим. У одам 7–10 кун ичида тўлиқ тўлайман деган, аммо тўрт ойдан ортиқ вақт ўтиб, пулни тўлай олмади. Биз келишим бекор қилингани ҳақида билдиришнома юбордик. Менинг адвокатим задатокни қайтармасликни маслаҳат берди. Бу ҳолатда ҳам қайтармасдан қолишим тўғрими?

الجوابُ حامِدا ًو مُصلیِّا ً

Задаток (олдиндан тўлов) — сотиб олинадиган мулк (товар) нархининг бир қисми ҳисобланади. Сотиб олиш–сотиш пайтида уни олиш ва беришга рухсат этилган. Лекин қандайдир сабаб билан келишим тўлиқ бажарилмай қолса, бу суммани қайтариб бериш мажбурийдир. Уни ушлаб қолиш ва қайтармаслик тўғри эмас, ҳатто иккинчи томон қайтариб беришни талаб қилмаган тақдирда ҳам.

Шунинг учун савол берган киши ё биринчи харидордан қолган қолган суммани талаб қилиши керак, ёки унинг задатогини қайтариб бериши зарур.

Иккинчи келишимда ҳам задатокни қайтариб бериш шарият бўйича мажбурийдир. Акс ҳолда, Аллоҳ таоло ҳузурида қаттиқ азобга дучор бўлиш хавфи бор.

مأخَذُ الفَتوی

کما فی مشکاۃ المصابیح: عن عمرو بن شعیب عن أبيه عن جده قال: نهى رسول الله صلى الله عليه وسلم عن بيع العربان. رواه مالك وأبوداؤد وابن ماجه".
وفي الهامش:(قوله: "بيع العربان" وهو أن يشتري السلعة ويعطي البائع درهماً أو أقلّ أو أكثر على أنه إن تمّ البيع حسب من الثمن وإلا لكان للبائع ولم يرجعه المشتري، وهو بيع باطل؛ لمافيه من الشرط والغرر.ب ( کتاب البیوع، باب المنهي عنها من البيوع، الفصل الثاني، صفحہ: 248 ط: قدیمي) -
و فی حجة الله البالغة: ونهى عن بيع العربان أن يقدم إليه شيء من الثمن، فإن اشترى حسب من الثمن، وإلا فهو له مجانا وفيه معنى الميسر."(البيوع المنهي عنها، ج: 2، صفحہ: 167، ط: دار الجيل، بيروت - لبنان) -