Айкел түрүндөгү оюнчуктардын сатып алынышы жана сатылышынын өкүмү

Балдардын оюнчуктарында жандуу нерселердин сүрөттөрү же айкелчелери көп кездешет. Бул сүрөттөр/айкелдер кээде чыныгы жандуунун элеси болот, мисалы адамдын же жаныбардын формасында жасалат. Кээде болсо ойдон чыгарылган формада болот, башкача айтканда, тышкы дүйнөдө андай жандуу нерсе таптакыр жок, мисалы унаага көз, ооз тартып коюу ж.б.Мындан тышкары дагы бир жагдай бар: жандуу нерселердин сүрөттөрү эки түрдүү болот. 1) Кээде сүрөт же айкел оюнчуктун өзү үчүн негизги максат болот. Мисалы, куурчактар (кукла) – анда бүт оюнчук толугу менен жандуу нерсенин элесине негизделет. 2) Кээде сүрөт же айкел кошумча, экинчи даражадагы элемент болуп калат. Мисалы, негизги максат унаа сыяктуу оюнчук сатып алуу болот, бирок ошол унаанын үстүндө кошо жандуу нерсенин элеси же айкелчеси да камтылган болот.Ушундай абалда, жогоруда айтылган толуктоолорду эске алуу менен, мындай оюнчуктардын сатып алынышы жана сатылышынын (соода-сатыктын) өкүмү кандай болот? Кайсы түрдөгү оюнчуктардын соода-сатыгы жаиз (уруксат берилген) болот, ал эми кайсы түрдөгү оюнчуктардын соода-сатыгы нажаиз (уруксат берилбеген) болуп эсептелет?

الجوابُ حامِدا ًو مُصلیِّا ً

Хадистерде сүрөт тартуу жана айкел (мүсүн) жасоо тууралуу катуу эскертүүлөр (оор ваиддер) келген. Ушуга байланыштуу факих аалымдар жандуу нерсенин ачык-айкын сүрөтү бар же болбосо жандуунун бардык белгилери (бет-алпыты, мүчөлөрү) майда-чүйдөсүнө чейин так көрсөтүлүп, айкел же бут сыяктуу кылып жасалган оюнчуктардын сатып алынышын жана сатылышын тыюу салынган деп эсептешкен. Ошондуктан мындай оюнчуктардын соодасы менен алектенүүдөн алыс болуу зарыл. Бирок, эгер оюнчукта жандуу нерсенин сүрөтү так болбосо же бардык белгилери майда-чүйдөсүнө чейин так жасалбаса, тескерисинче жүзү бузулган (масх болгон) болуп, жөн гана жалпы бир форма (карапайым каркас) түрүндө болсо, же сүрөтү так көрүнбөсө, же оюнчук өтө кичинекей болуп, алыстан караганда сүрөтү даана байкалбаса, же бир нерсени сатып алууда сүрөт негизги максат болбой, болгону кошумча (жанаша) элемент катары гана жайгаштырылган болсо — анда мындай оюнчуктардын сатып алынышы жана сатылышына уруксат берилет. Демек, сиз жиберген үлгүлөрдүн ичинен жандуу нерсеге окшобогон оюнчуктар, мисалы робот, унаа ж.б. сыяктуу оюнчуктардын соода-сатыгы жаиз (уруксат берилген). Ал эми ичинде кандайдыр бир жандуунун айкели бар оюнчуктардын сатып алынышы жана сатылышы жаиз эмес.

مأخَذُ الفَتوی

بدائع الصنائع في ترتيب الشرائع (1/ 116): فأما صورة ما لا حياة له كالشجر ونحو ذلك فلا يوجب الكراهة؛ لأن عبدة الصور لا يعبدون تمثال ما ليس بذي روح، فلا يحصل التشبه بهم، وكذا النهي ‌إنما ‌جاء ‌عن ‌تصوير ‌ذي ‌الروح لما روي عن علي رضي الله عنه أنه قال: من صور تمثال ذي الروح كلف يوم القيامة أن ينفخ فيه الروح،
حاشية ابن عابدين ، رد المحتار ط الحلبي:(1/ 648) (قوله أو ‌مقطوعة ‌الرأس) أي سواء كان من الأصل أو كان لها رأس ومحي، وسواء كان القطع بخيط على جميع الرأس حتى لم يبق له أثر، أو بطليه بمغرة أو بنحته، أو بغسله لأنها لا تعبد بدون الرأس عادة وأما قطع الرأس عن الجسد بخيط مع بقاء الرأس على حاله فلا ينفي الكراهة لأن من الطيور ما هو مطوق فلا يتحقق القطع بذلك، وقيد بالرأس لأنه لا اعتبار بإزالة الحاجبين أو العينين لأنها تعبد بدونها وكذا لا اعتبار بقطع اليدين أو الرجلين بحر۔
فقه البیوع (1/ 307-308): ١٣٥ - الأصنام والصور المجسدة واللعب
ويدخل في هذا القسم بيع الأصنام والصور المجسدة، إلا إذا كسرت وأمكن الانتفاع برضاضها، فيجوز بيعها. والأصل فيه حديث جابر بن عبد الله المال : أنه سمع رسول الله ﷺ يقول عام الفتح، وهو بمكة:"إن الله ورسوله حرم بيع الخمر والميتة، والخنزير، والأصنام" ۔۔۔ثم الظاهر أن من أجاز هذه اللعب للبنات، فإنما أجاز اللعب الصغيرة التي لا تشابه الأصنام، أما اللعب الكبيرة التي شاعت في عصرنا، فهي مشابهة للأصنام تماماً، وغالب ظني أنه لو رآها المجيزون لحكموا بمنعها، والله سبحانه أعلم