Шериктештик жана анын өкүмдөрү

Эки же андан көп адамдар акча топтоп шериктеш болуп иш кылабыз десе, негизги эрежелери кандай?

الجوابُ حامِدا ًو مُصلیِّا ً

Белгилүү болгондой, шериктештик (шарикат) деп эки же андан көп адамдын кандайдыр бир нерсеге биргелешип ээ болушун айтышат. Ал негизинен эки түргө бөлүнөт:
1) Мүлк шериктештиги (Ширкат-и мүлк)
Бул эки адамдын кандайдыр бир мүлккө ээлик кылууда шерик болушу. Мисалы, мурас аркылуу, белек (хиба) аркылуу же биргелешип сатып алуу жолу менен.
Өкүмү: Ар ким өз үлүшүнө өз алдынча ээ. Шериктер бири-бирине бул жагынан бөтөн болуп эсептелет. Ошондуктан, шеригинин үлүшүндө анын уруксатысыз эч кандай тасарруф (пайдалануу, башкаруу) кыла албайт.
2) Келишим аркылуу шериктештик (Ширкат-и акд)
Бул эки адамдын мүлк жана пайда боюнча шерик болууну келишим аркылуу аныктап алуусу. Ширкат-и акд үч түргө бөлүнөт:
1) Мүлк шериктештиги (Ширкат-и амвал) Эки же андан көп адам өздөрү белгилеген капитал менен соода кылып, пайда жана зыянды белгилүү үлүштө бөлүшүү жөнүндө келишим түзүшү.
2) Эмгек шериктештиги (Ширкат-и а‘мал)
Эки же андан көп адам белгилүү бир ишти (мисалы, кийим тигүү, боёо, курулуш ж.б.) аткарууну макулдашып, ошол иштен түшкөн кирешени бөлүшүүсү.
3) Аброюна таянган шериктештик (Ширкат-и вужух)
Бул түрүндө шериктердин капиталы болбойт. Алар өздөрүнүн аброю жана байланыштары аркылуу товарды карызга (насыяга) алып, сатып, түшкөн пайданы бөлүшүшөт.
Булардын ар бири эки түргө бөлүнөт:
А) Толук шериктештик (Ширкат-и муфавада)
Бул келишимде шериктер капиталда, тасарруфта, пайдада, бири-бирине кепил болууда жана карыз жоопкерчилигинде тең болушат.
Өкүмдөрү: Шериктердин кимиси болбосун сатып алган нерсе үйдүн күнүмдүк керектөөсүнөн башка учурда экөөнө тең таандык болот.
Бир шерикке карыз милдети жүктөлсө, ал экинчисине да жүктөлөт; демек, кредитор экөөнөн тең талап кыла алат. Бир шерик түзгөн келишимдин укук-милдеттери экинчисине да тиешелүү болот. Бир шериктин жасаган тасарруфу өзүнө да, шеригине да күчүндө болот. Пайда жана зыян тең бөлүнөт.
Б) Чектелген шериктештик (Ширкат-и ‘инан)
Бул жерде шериктер капиталда, тасарруфта, пайдада, кепилдикте жана карызда тең болбойт.
Өкүмдөрү: Шериктердин бири сатып алган нерсе автоматтык түрдө экөөнө тең таандык болбойт. Бир шерик карыз алса, ал экинчисине жүктөлбөйт; карызды талап кылуу алган адамдан гана болот. Бир шерик түзгөн келишимдин укук-милдеттери экинчисине милдеттүү болбойт. Бир шериктин тасарруфу макулдашылган соода ишинин чегинде болсо гана экөөнө тең күчүндө болот; болбосо күчүндө эмес. Пайда — келишимде белгиленген пайызга жараша, зыян — салынган капиталдын үлүшүнө жараша бөлүнөт.

مأخَذُ الفَتوی

وعلی هامش اللباب في شرح الکتاب (121/2): "(الشركة) لغةً: الخلطة، وشرعًا- كما في القهستاني عن المضمرات -: اختصاص اثنين أو أكثر بمحل واحد."
المبسوط للسرخسی (151/11): "(ثُمَّ) الشَّرِكَةُ نَوْعَانِ: شَرِكَةُ الْمِلْكِ وَشَرِكَةُ الْعَقْدِ. (فَشَرِكَةُ الْمِلْكِ) أَنْ يَشْتَرِكَ رَجُلَانِ فِي مِلْكِ مَالٍ، وَذَلِكَ نَوْعَانِ: ثَابِتٌ بِغَيْرِ فِعْلِهِمَا كَالْمِيرَاثِ، وَثَابِتٌ بِفِعْلِهِمَا، وَذَلِكَ بِقَبُولِ الشِّرَاءِ، أَوْ الصَّدَقَةِ أَوْ الْوَصِيَّةِ. وَالْحُكْمُ وَاحِدٌ، وَهُوَ أَنَّ مَا يَتَوَلَّدُ مِنْ الزِّيَادَةِ يَكُونُ مُشْتَرَكًا بَيْنَهُمَا بِقَدْرِ الْمِلْكِ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِمَنْزِلَةِ الْأَجْنَبِيِّ فِي التَّصَرُّفِ فِي نَصِيبِ صَاحِبِهِ." الموسوعة الفقهیة (33/26):
"عرَّفَ الْحَنَفِيَّةُ شَرِكَةَ الْعَقْدِ بِأَنَّهَا: " عَقْدٌ بَيْنَ الْمُتَشَارِكِينَ فِي الأَْصْل وَالرِّبْحِ " كَذَا نَقَلُوهُ عَنْ صَاحِبِ الْجَوْهَرَةِ."
دررالحکام شرح غرر الأحکام (318/2): "(وَهِيَ) أَيْ شَرِكَةُ الْعَقْدِ (ثَلَاثَةٌ) الْأَوَّلُ (شَرِكَةٌ بِالْأَمْوَالِ وَ) الثَّانِي (شَرِكَةٌ بِالْأَعْمَالِ وَتُسَمَّى) هَذِهِ الشَّرِكَةُ اصْطِلَاحًا (شَرِكَةُ الصَّنَائِعِ، وَ) شَرِكَةُ (التَّقَبُّلِ، وَ) شَرِكَةُ (الْأَبْدَانِ) وَوَجْهُ التَّسْمِيَةِ ظَاهِرٌ.(وَ) الثَّالِثُ (شَرِكَةُ الْوُجُوهِ)."
الموسوعة الفقهیة (36/26): "فَشَرِكَةُ الأَْمْوَال: عَقْدٌ بَيْنَ اثْنَيْنِ فَأَكْثَرَ، عَلَى أَنْ يَتَّجِرُوا فِي رَأْسِ مَالٍ لَهُمْ، وَيَكُونَ الرِّبْحُ بَيْنَهُمْ بِنِسْبَةٍ مَعْلُومَةٍ. سَوَاءٌ عُلِمَ مِقْدَارُ رَأْسِ الْمَال عِنْدَ الْعَقْدِ أَمْ لاَ؛ لأَِنَّهُ يُعْلَمُ عِنْدَ الشِّرَاءِ، وَسَوَاءٌ شَرَطُوا أَنْ يُشْرَكُوا جَمِيعًا فِي كُل شِرَاءٍ وَبَيْعٍ، أَمْ شَرَطُوا أَنْ يَنْفَرِدَ كُل وَاحِدٍ بِصَفَقَاتِهِ، أَمْ أَطْلَقُوا. وَلَيْسَ حَتْمًا أَنْ يَقَعَ الْعَقْدُ بِلَفْظِ التِّجَارَةِ، بَل يَكْفِي مَعْنَاهَا: كَأَنْ يَقُول الشَّرِيكَانِ: اشْتَرَكْنَا فِي مَالِنَا هَذَا، عَلَى أَنْ نَشْتَرِيَ وَنَبِيعَ، وَنَقْسِمَ الرِّبْحَ مُنَاصَفَةً."
7 - وَأَمَّا شَرِكَةُ الأَْعْمَال: فَهِيَ: أَنْ يَتَعَاقَدَ اثْنَانِ فَأَكْثَرُ عَلَى أَنْ يَتَقَبَّلُوا نَوْعًا مُعَيَّنًا مِنَ الْعَمَل أَوْ أَكْثَرَ أَوْ غَيْرَ مُعَيَّنٍ لَكِنَّهُ عَامٌّ، ...وَأَمَّا شَرِكَةُ الْوُجُوهِ: فَهِيَ أَنْ يَتَعَاقَدَ اثْنَانِ فَأَكْثَرُ، بِدُونِ ذِكْرِ رَأْسِ مَالٍ، عَلَى أَنْ يَشْتَرِيَا نَسِيئَةً وَيَبِيعَا نَقْدًا، وَيَقْتَسِمَا الرِّبْحَ بَيْنَهُمَا بِنِسْبَةِ ضَمَانِهِمَا لِلثَّمَنِ."
وفیه أیضًا (68/26): "أَحْكَامٌ خَاصَّةٌ بِشَرِكَةِ الْمُفَاوَضَةِ:
أَوَّلاً: كُل مَا اشْتَرَاهُ أَحَدُهُمَا فَهُوَ لِلشَّرِكَةِ إِلاَّ حَوَائِجَهُ وَحَوَائِجَ أَهْلِهِ الأَْسَاسِيَّةَ: ... ثَانِيًا: مَا لَزِمَ أَحَدَ الشَّرِيكَيْنِ فِي الْمُفَاوَضَةِ مِنْ دَيْنِ التِّجَارَةِ، أَوْ مَا يَجْرِي مَجْرَاهَا. يَلْزَمُ الآْخَرَ، وَيَكْفِي إِقْرَارُهُ بِالدَّيْنِ لِيَتَرَتَّبَ عَلَيْهِ لُزُومُهُ لِلْمُقِرِّ بِمُقْتَضَى إِقْرَارِهِ، ثُمَّ لُزُومُهُ لِشَرِيكِهِ بِمُقْتَضَى كَفَالَتِهِ. وَهَذَا عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ ...
ثَالِثًا: حُقُوقُ الْعَقْدِ الَّذِي يَتَوَلاَّهُ أَحَدُهُمَا فِي مَال الشَّرِكَةِ، مُسْتَوِيَةٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمَا. بِلاَ خِلاَفٍ بَيْنَ الْقَائِلِينَ بِالْمُفَاوَضَةِ ... رَابِعًا: تَصَرُّفُ الْمُفَاوِضِ نَافِذٌ عَلَيْهِ وَعَلَى شَرِيكِهِ فِي كُل مَا يَعُودُ عَلَى مَال الشَّرِكَةِ نَفْعُهُ: سَوَاءٌ أَكَانَ مِنْ أَعْمَال التِّجَارَةِ وَمُلْحَقَاتِهَا أَمْ مِنْ غَيْرِ ذَلِكَ ...
أَحْكَامٌ خَاصَّةٌ بِشَرِكَةِ الْعَنَانِ:
71 - أَوَّلاً - لَيْسَ كُل مَا يَشْتَرِيهِ أَحَدُ الشَّرِيكَيْنِ يَكُونُ لِلشَّرِكَةِ: لأَِنَّ الشَّرِيكَ الَّذِي لَيْسَ بِيَدِهِ شَيْءٌ مِنْ رَأْسِ مَال الشَّرِكَةِ، لاَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَشْتَرِيَ لَهَا شَيْئًا مَا بِغَيْرِ إِذْنِ شَرِيكِهِ ...
ثَانِيًا: ذَهَبَ الْحَنَفِيَّةُ إِلَى أَنَّ الدَّيْنَ الَّذِي يَلْزَمُ أَحَدَ الشَّرِيكَيْنِ لاَ يُؤْخَذُ بِهِ الآْخَرُ: ...
ثَالِثًا - ذَهَبَ الْحَنَفِيَّةُ إِلَى أَنَّ حُقُوقَ الْعَقْدِ الَّذِي يَتَوَلاَّهُ أَحَدُ الشَّرِيكَيْنِ، قَاصِرَةٌ عَلَيْهِ: لأَِنَّهُ مَا دَامَ الْفَرْضُ أَنْ لاَ كَفَالَةَ، فَإِنَّ حُقُوقَ الْعَقْدِ إِنَّمَا تَكُونُ لِلْعَاقِدِ ...
رَابِعًا - ذَهَبَ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ إِلَى أَنَّ نَفَاذَ تَصَرُّفِ شَرِيكِ الْعَنَانِ عَلَى شَرِيكِهِ يَخْتَصُّ بِالتِّجَارَةِ: ..."