Fatwa No : 4
Балдарды сырткы жана ички жактан тарбиялоонун мааниси жана усулдары

Балдарды сырткы жана ички жактан тарбиялоонун мааниси жана усулдары

Балдар — эртеңки коомдун пайдубалын түптөөчүлөр. Эгер аларга туура тарбия берилсе, бул жакшы жана бекем коом үчүн туура пайдубал түптөлдү дегенди билдирет. Балдарды жакшы тарбиялоо менен үлгүлүү үй-бүлө, коом жана улут калыптанат. Анткени жакшы көчөт гана келечекте тамыр жайган, чоң даракка айлана алат.
Бала кезиндеги тарбия ташка чегилген жазуу сыяктуу. Эгер бала кезинен туура диний жана адеп-ахлактык тарбия алып, оңдолуп-түзөлүп турса, бойго жеткенден кийин да ошол жакшы сапаттарын сактап, аларды амал кылып жүрөт. Тескерисинче, балага туура тарбия берилбесе, бойго жеткенден кийин андан жакшылык күтүү кыйыныраак болот. Ошондой эле ал бойго жеткенден кийин кылган жаман иштерине жана жаман мүнөздөрүнө башынан тартып туура жол көрсөтпөгөн ата-энеси да жооптуу болот.
Мындан тышкары, баланы жакшы жана диний тарбиялоо ата-эне үчүн бул дүйнөдө жакшы атка, акыретте болсо ийгиликке себеп болот. Ал эми тарбиясыз жана ата-энесине баш ийбеген бала бул дүйнөдө ата-энесине кайгы-капа алып келип, акыретте да алардын уят болушуна себеп болушу мүмкүн.
«Тарбия» деген сөздүн мааниси абдан кең. Анын ичине жеке адамдын тарбиясы, үй-бүлөнүн тарбиясы, коомдун жана жалпы чөйрөнүн тарбиясы кирет. Булардын ар биринин ичинде дагы көптөгөн тармактар бар. Бул тарбиялардын баарынын негизги максаты — жакшы, таза, адептүү жана көркөм мүнөздүү коомду түзүү.
Балдарды тарбиялоо да ошол тармактардын ичиндеги эң маанилүү багыттардын бири.
Жөнөкөй сөз менен айтканда, «тарбия» — жаман мүнөздөрдү, туура эмес адаттарды жана бузулган чөйрөнү жакшы мүнөздөргө, жакшы адаттарга жана таза, туура чөйрөгө алмаштыруу дегенди билдирет.
Тарбиянын эки түрү
Тарбия негизинен эки түргө бөлүнөт:
Сырткы тарбия
Ички тарбия
Сырткы тарбияга баланын сырткы көрүнүшү, кийим-кечеси, тамактануусу, отуруп-турушу, адамдар менен мамилеси, кимдер менен достошору, байланыштары жана алектенген иштери көзөмөлдөнүшү кирет. Ошондой эле анын окуусу жана билим алуу абалы тууралуу кабардар болуу, бойго жеткенден кийин адал ырыскы табуусуна байланыштуу иштерине көз салуу да сырткы тарбиянын курамына кирет.
Ал эми ички тарбия дегенде баланын ишенимин (акыдасын) жана адеп-ахлагын оңдоп-түзөө түшүнүлөт.
Балдардын сырткы да, ички да тарбиясы ата-эненин мойнундагы милдет.
Ата-эненин жүрөгүндө балдарына карата табигый түрдө чексиз мээрим жана боорукерлик сезими болот. Дал ушул аталык жана энелик сезимдер аларды балдарын багууга, тарбиялоого жана муктаждыктарын камсыз кылууга түрткү берет.
Эгер ата-эненин жүрөгүндө бул сезимдер бекем болуп, ошол эле учурда диний жоопкерчилигин да сезсе, анда алар өз милдеттерин чын ыкластан жана эң жакшы жол менен аткара алышат.
Куранда жана Пайгамбарыбыздын ﷺ хадистеринде балдарды тарбиялоого байланыштуу ачык көрсөтмөлөр бар.
Аллах Таала мындай дейт: «Өзүңөрдү жана үй-бүлөңөрдү оттон сактагыла. Анын отуну — адамдар жана таштар». (Тахрим сүрөсү, 6-аят)
Азрети Али رضي الله عنه бул аятты түшүндүрүп жатып: «Аларга билим бергиле жана адеп үйрөткүлө», — деген.
Аалымдар мындай деп жазышкан: ар бир адам өзүнүн аялына жана балдарына шарияттагы парздарды, адал менен арамдын өкүмдөрүн үйрөтүүгө жана аларды ошол нерселерге амал кылдырууга аракет кылууга милдеттүү.

Балдарды тарбиялоонун мааниси
Балдарды тарбиялоонун канчалык маанилүү экенин төмөнкү хадистерден да түшүнүүгө болот.
Пайгамбарыбыз ﷺ мындай деген:«Ата баласына жакшы адеп үйрөткөндөн артык белек бере албайт».(Бухари, 1-ж., 422-б.)
Башкача айтканда, балага жакшы тарбия берүү жана жакшы адеп үйрөтүү — ага берилген эң баалуу белек.
Дагы бир хадисте Хазрети Ибн Аббас رضي الله عنهماдан риваят кылынат. Сахабалар: «Эй, Аллахтын Элчиси! Ата-эненин баланын алдындагы укугун билдик. Баланын ата-энедеги укугу кандай?» — деп сурашкан. Пайгамбарыбыз ﷺ: «Анын атын жакшы коюу жана ага жакшы тарбия берүү», — деп жооп берген. (Сунан Байхакы)
Ошондой эле адам өзүнүн жоопкерчилигиндеги адамдарды кароосуз калтырып, аларды тарбиялабаса, бул чоң күнөө болуп эсептелет. Балдарды өз алдынча таштап коюп, адашып жүрүшүнө, туура жолдон чыгып кетишине, ишенимдери менен адеп-ахлактарынын бузулушуна кайдыгер мамиле кылуу да аларды текке кетирүүнүн бир түрү.
Исламда «билбептирмин» деген шылтоо бул маселеде адамды жоопкерчиликтен куткарбайт. Балдарды тарбиялоодо зарыл болгон нерселерди үйрөнүүгө кайдыгер мамиле кылуу Кыямат күнүндөгү сурактан куткарбайт.
Хазрети Абдуллах ибн Умар رضي الله عنهما мындай деген: «Балдарыңарга адеп үйрөткүлө. Кыямат күнү силерден балдарыңар тууралуу суралат: аларга кандай адеп үйрөттүңөр жана кандай билим бердиңер?» (Шуъабул-Иман, Байхакы)

Балдарды жакшы ишке шыктандыруу
Бала жумшак нымдуу топурак сыяктуу. Аны кандай калыпка салсак, келечекте ошондой болуп калыптанат. Эгер бала жакшы иш кылса, аны кубаттоо үчүн мактоодон аянбаш керек. Ага жакшы сөз айтып, «баракелде», «азаматсың» деп кубаттап, баланы сүйүнтө турган кичинекей белек берүү да жакшы. Бул анын жүрөгүндө жакшы ишке болгон кызыгууну жана каалоону дагы күчөтөт.

Баланын катасын оңдоодогу даанышмандык
Баланы туура эмес иши үчүн кайра-кайра жана тынымсыз эскертип туруу анын туура эмес адатынын бекем орун алып калышына жол бербейт. Эгер ата-эне буга кайдыгер болбосо, баланын жана кыздын жүрөгүндө туура эмес ойлор тамыр жайып кете электе аларды оңдоп-түзөөгө болот. Баланын ката кетирип коюшу таң калыштуу нерсе эмес. Чоң адамдар да ката кетиришет.
Балага айлана-чөйрө да чоң таасир берет. Балким, туура эмес чөйрөнүн таасиринен улам бала кандайдыр бир ката кетириши мүмкүн. Ошондуктан баланын катасынын себебин да эске алуу зарыл. Андан кийин гана ошол себепке жараша түшүндүрүү жана эскертүү керек.
Тарбия берүүдө ортолукту жана тең салмактуулукту сактоо зарыл. Тарбия берүүчү адам ошол учурда балага насаат таасир этеби же жаза керекпи — муну туура баамдай билиши керек. Кайсы жерде канчалык жумшактык же катуулук зарыл болсо, ошончолук колдонулушу керек.
Өтө катуу мамиле кылуу да, ашыкча жумшактык кылуу да кээде баланын бузулушуна себеп болот.
Белгилүү араб акыны Мутанабби мындай деген:
«Улуулукка жетчү жерде кылычтын ордуна берешендик кылуу кандай зыяндуу болсо, берешендик кыла турган жерде кылыч колдонуу да ошондой зыяндуу».

Тарбияда баскычтуу ыкманы колдонуу
Баланын катасын оңдоодо шашпай, акырындык менен аракет кылуу керек. Ката кетирген учурда эскертүүнүн тартиби төмөнкүдөй болушу мүмкүн:
Түшүндүрүү жана насаат кылуу. Урушуп, катуу эскертүү. Урбастан башка жол менен жаза берүү. Уруу. Мамилени убактылуу үзүү.
Башкача айтканда, бала ката кетиргенде аны акылмандык менен тарбиялоо керек. Эгер бала биринчи жолу ката кетирсе, адегенде кыйытып, ишарат менен түшүндүрүү туура. Жаман ишти түздөн-түз атап айтуунун зарылдыгы жок. Эгер бала бир эле катаны кайра-кайра кайталай берсе, ага кийинки жолу мындай кылса, мамиле катуураак болорун түшүндүрүү керек. Бул учурда да дароо урушуунун кереги жок. Жумшактык жана мээрим менен анын катасын түшүндүрүп, туура жолго салууга аракет кылуу зарыл. Мээрим менен тарбиялоого мисал
Хазрети Умар ибн Аби Салама رضي الله عنه мындай деп эскерет: «Мен кичинекей кезимде Пайгамбарыбыз ﷺдын тарбиясында жана камкордугунда болчумун. Тамактанып жатканда колум идиштин ар тарабында жүрчү. Муну көргөн Пайгамбарыбыз ﷺ мага: «Эй, бала! Аллахтын атын ата. Оң колуң менен же жана алдыңдагы жерден же», — деди». Эгер балага насаат айтып, жай түшүндүргөндөн кийин да катасын кайталай берсе, аны элдин көзүнчө эмес, жекече эскертип, ошол иштин туура эмес экенин түшүндүрүү жана мындан ары кайталабоосун айтуу керек.Эгер ошондон кийин да токтобосо, зарыл болгон учурда жеңил тартиптик чара колдонууга уруксат берилген. Бул тарбия ыкмалары негизинен жаш балдарга тиешелүү. Ал эми бала бойго жеткенден кийин тарбия берүү ыкмасы өзгөрөт. Эгер бойго жеткен адам насаат менен оңолбосо, жаман ишинен баш тартканга чейин аны менен мамилени убактылуу үзүүгө да болот. Бул шариятта уруксат кылынган жана айрым сахабалардын амалдарынан да белгилүү. Хазрети Абдуллах ибн Мугффал رضي الله عنهтун бойго жете элек тууганы бар эле. Ал таш ыргытып жатканда, Абдуллах رضي الله عنه ага тыюу салып: «Пайгамбарыбыз ﷺ таш ыргытуудан тыйган жана: «Бул менен аң уулоо мүмкүн эмес», — деген», — деп түшүндүргөн. Ал бала кайрадан таш ыргытканда, Абдуллах رضي الله عنه ачууланып:
«Мен сага Пайгамбарыбыз ﷺ мындан тыйганын айтып жатсам, сен кайра эле ошону кылып жатасыңбы? Мындан ары сени менен такыр сүйлөшпөйм!» — деген. Ошондой эле Хазрети Абдуллах ибн Умар رضي الله عنهما уулу Билал хадиске каршы өзүнүн жеке пикирин билдиргендиги үчүн аны менен мамилесин үзүп, көзү өткөнчө аны менен сүйлөшпөгөнү да риваят кылынат.

Балдарды урушуунун жана жазалоонун чеги
Балдарды тарбиялоо максатында ата-эне же мугалим аларды жеңил жана ашыкча эмес түрдө жазалашы айрым учурларда уруксат гана эмес, зарыл да болуп калышы мүмкүн.
Бирок бул маселеде ашыкча кетүүгө да, өтө эле кайдыгер мамиле кылууга да болбойт.
Ачууланып, өзүн кармай албай, баланы ашыкча уруп-сабоо — туура эмес. Ошол эле учурда баланы тарбиялоодо таптакыр жазалоого болбойт деп эсептөө да туура эмес. Биринчиси — ашыкча кетүү, экинчиси — жетишсиз мамиле кылуу.

Туура жол — Пайгамбарыбыз ﷺ көрсөткөн орточо жол.
Хадисте: «Балдарыңар жети жашка келгенде аларга намаз окууну буйрук кылгыла. Он жашка келгенде намаз окубаса, аларды ургула», — деп айтылган. (Мишкат)
Бул хадис зарыл болгон учурда жана ылайыктуу өлчөмдө тартиптик чара колдонууга уруксат бар экенин көрсөтөт.
Бирок жазалоодо баланын денесинде из кала тургандай деңгээлге жеткирбөө керек. Ошондой эле адам катуу ачууланып турган учурда баланы урбашы керек. Анткени ачуунун үстүндө өз чегинен ашып кетүү коркунучу жогору. Ачуусу басылган соң, тарбия максатында гана талаптагыдай мамиле кылуу керек.

Кыздарды уулдардан төмөн көрүү — туура эмес
Балдар — Аллах Тааланын баа жеткис белеги жана чоң ныъматы. Алардын уул же кыз болушунун айырмасы жок.б Исламдын окуусунда балдарга мээрим жана боорукерлик көрсөтүүдө уул-кыз деп бөлүүгө жол берилбейт. Уулуна караганда кызын төмөн көрүп, ага башкача мамиле кылган ата-эне караңгылык доорундагы эски жаман адатка түшүп калган болот. Мындай көз караштын динге эч кандай тиешеси жок. Тескерисинче, дин жагынан кыз баланы кемсинтүү жана басынтуу боюнча катуу эскертүүлөр келген. Кыз баланы төмөн көргөн адам, чындыгында, Аллах Тааланын ага кыз берүү менен чыгарган чечимине нааразы болгон болот. Мындай адам билиши керек: өзү эле эмес, бүт дүйнө чогулуп аракет кылса да, Аллах Тааланын өзгөрүлгүс чечимин өзгөртө албайт.
Бул — Жахилият доорунан калган эски жана жийиркеничтүү түшүнүк. Аны жоюу үчүн ааламдарга ырайым болуп келген Пайгамбарыбыз ﷺ ата-энелерге жана тарбия берүүчүлөргө кыздарга жакшы мамиле кылууну жана алардын муктаждыктарына көңүл бурууну кайра-кайра осуят кылган. Балдардын ортосунда теңдик жана адилеттүүлүк Абу Дауд китебинде Хазрети Нуъман ибн Башир رضي الله عنهдан риваят кылынган хадисте Пайгамбарыбыз ﷺ: «Балдарыңардын арасында адилеттүү болгула. Балдарыңардын арасында адилеттүү болгула. Балдарыңардын арасында адилеттүү болгула», — деген. (Абу Дауд, 2-ж., 144-б.) Бул жерде айтылган маани — материалдык жана сырткы мамиледе балдардын ортосунда теңдик сакталууга тийиш. Анткени балдарга бирин артык, экинчисин кем көрүп мамиле кылуу алардын көңүлүн оорутат. Ал эми жүрөктөгү табигый сезим боюнча кайсы бир балага көбүрөөк жакындык же сүйүү пайда болуп калса, бул үчүн адам күнөөлөнбөйт. Бирок сырткы мамиледе жана укуктарды бөлүштүрүүдө адилеттүүлүк сакталууга тийиш. Хадисте теңдик үч жолу кайталанып баса белгиленген. Бул анын маанилүүлүгүн көрсөтөт. Башкача айтканда, балдардын ортосунда адилеттүү мамиле кылуу — ата-эненин маанилүү милдеттеринин бири. Ал эми балдардын ортосунда адилетсиздик кылуу зулум болуп эсептелет. Мындай адилетсиз мамиле балдардын жүрөгүндө өзүн төмөн сезүү, таарыныч жана ата-энеге каршы чыгуу сыяктуу сезимдерди пайда кылышы мүмкүн. Кийин анын кесепети өтө оор болушу ыктымал. Аллах Таала бардык мусулман ата-энелерге балдарына байланыштуу болгон милдеттерин эң жакшы түрдө аткарууга жана аларды туура, ыймандуу, адептүү жана жакшы мүнөздүү кылып тарбиялоого ийгилик берсин. Аамин.